مدیریت دقایق ابتدایی پس از یک زمینلرزه بزرگ، تعیینکنندهترین عامل در میزان تلفات و خسارات شهری است. کارشناسان مدیریت بحران بازه زمانی نیمساعت اول را بخشی از «ساعت طلایی» مینامند؛ فرصتی کوتاه که در آن باید پیش از فروپاشی کامل شبکههای ارتباطی و گسترش هرجومرج در سطح شهر، تصمیمات حیاتی و عملیاتی اتخاذ شود.
تلهی «منطقه کور» در سامانههای هشدار
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در تحلیل سناریوی یک زمینلرزه ۷ ریشتری، به نکتهای تکاندهنده اشاره میکند. او معتقد است اگر کانون زلزله در فاصله ۱۵ کیلومتری مرکز تهران قرار داشته باشد و گسیختگی در امتداد گسلهای شمال تهران، ری یا کهریزک رخ دهد، شهر با فاجعهای شدید روبهرو میشود.
مشکل اصلی در این سناریو، نزدیکی کانون به هسته شهری است. این فاصله کوتاه باعث میشود مرکز شهر در «منطقه کور» ایستگاههای درونشهری قرار بگیرد. در چنین شرایطی، امواج برشی مخرب (S) و امواج سطحی تقریباً همزمان با امواج اولیه (P) به شهر میرسند و زمان هشدار برای ساکنان مرکز شهر به چند ثانیه کاهش مییابد.
ضرورت جایگزینی تلهمتری با الگوریتمهای خودکار
وقتی زمان برای هشدارهای سنتی وجود ندارد، اتکا به روشهای متداول مدیریت بحران خطرناک است. دکتر زارع تأکید میکند که در ۳۰ دقیقه اول، سیستمها نباید منتظر تلهمتری میدانی یا گزارشهای لحظهای از وضعیت باشند، زیرا احتمالاً ارتباطات قطع شده است.
برای مقابله با این بحران، سامانه واکنش به فاجعه باید بر محورهای زیر استوار باشد:
- استفاده از الگوریتمهای خودکار و دادهمحور که از پیش محاسبه شدهاند.
- اتخاذ پروتکلهای غیرمتمرکز برای تصمیمگیری سریع در سطح محلهها.
- بهکارگیری مدلهای تخمین فوری خسارتهای سازهای بدون نیاز به بازدید میدانی در دقایق نخست.
- انتقال سریع دادههای تخمینی به مراکز مدیریت محلی برای اعزام بهینه نیروها.
در واقع، تنها راه کاهش تلفات در زلزلههای نزدیک به شهر، تبدیل واکنشهای انسانی به واکنشهای سیستماتیک و خودکار است تا پیش از گسترش آشفتگی شهری، اقدامات اولیه نجات آغاز شود.