استراتژی نفوذ اجتماعی برای عمران مسجد
در یافتههای جدید مرکز جمکرانپژوهی، نامهای مربوط به سال ۱۳۴۵ شمسی به چشم میخورد که رویکرد آیتالله سیدشهابالدین مرعشی نجفی را در توسعه مسجد مقدس جمکران به تصویر میکشد. محمدتقی فلسفی، خطیب مشهور و اثرگذار آن دوران، در نامهای به این مرجع بزرگ، به درخواستی اشاره میکند که نشاندهنده نگاه سیستمی آیتالله مرعشی نجفی است: استفاده از سخنرانیهای منبر برای طرح نیازهای عمرانی مسجد و تشویق مردم به کمکهای نقدی.
این سند در صفحه ۴۸۳ کتاب «نامههای ناموران» ثبت شده است؛ مجموعهای که گزیدهای از مکاتبات رجال دینی و علمی با مرحوم آیتالله العظمی سید شهاب الدین مرعشی نجفی را گردآوری کرده است.
پیشنهاد فلسفی؛ تبلیغ چهره به چهره
فلسفی در پاسخ به نامه آیتالله مرعشینجفی، که از او خواسته بود برای تعمیر مسجد وجوهی را از مستمعین منبرش جمعآوری کند، نکتهای ظریف را مطرح کرد. او با نگاهی به شرایط آن زمان، معتقد بود مسجد جمکران در اقصی نقاط ایران هنوز ناشناخته است. فلسفی برای حفظ شأن مرجعیت و اثرگذاری بیشتر، روشی متفاوت پیشنهاد داد.
او در نامه خود مینویسد که تبلیغ چهره به چهره و فردی را مناسبتر میبیند و تأکید میکند:
- در موارد حضوری که با اشخاص خیر برخورد میکند، موضوع را تذکر خواهد داد.
- این روش را برای دستیابی به نتیجهای مطلوبتر و متناسب با جایگاه مرجعیت ترجیح میدهد.
تمایز میان کمک نقدی و وقف شرعی
تحلیل محتوای این سند نشان میدهد که بحث بر سر کمکهای نقدی است، نه وقف به معنای اصطلاحی و فقهی آن. بنابراین، نمیتوان این اقدام را «وقف» نامید یا وجوه یادشده را به صورت موقوفه ثبت کرد. با این حال، این مکاتبه از منظر فرهنگ وقف اهمیت ویژهای دارد، زیرا شیوهای خاص از حمایتهای مردمی را برملا میکند.
در این مدل، مرجعیت ابتدا نیاز را تشخیص میدهد، سپس خطیبی صاحبنفوذ را به میدان میآورد و در نهایت از طریق اعتماد عمومی، امکان مشارکت مردم را در آبادانی یک مکان مقدس فراهم میکند. آیتالله مرعشی نجفی در اینجا صرفاً به کمک شخصی یا توصیهای کلی بسنده نکرد، بلکه آگاهانه از ظرفیت منبر و نفوذ اجتماعی محمدتقی فلسفی برای پیشبرد اهداف عمرانی استفاده کرد.