فن زرینفام؛ بازی نور و فلز
کاشیهای زرینفام با طیفی از رنگهای قهوهای، سبز، قرمز، نارنجی، زرد و نقرهای، یکی از دشوارترین و در عین حال خیرهکنندهترین فنون سفالگری ایرانی محسوب میشوند. این درخشش چشمنواز، نتیجه قرارگیری لایهای فلزی بر روی لعاب کاشی است که جلوهای متغیر بسته به زاویه تابش نور ایجاد میکند.
فرآیند ساخت این آثار دقت بالایی میطلبد. هنرمندان پس از پخت اولیه، ترکیبات مس، نقره و موادی مانند گل اُخرا را روی لعاب مینشاندند. سپس کاشی را برای بار دوم در کورهای با اکسیژن بسیار کم حرارت میدادند تا لایههای فلزی به شکلی خاص با سطح کاشی پیوند بخورند و همان تلألویی ایجاد شود که نام «زرینفام» را بر این هنر نهاده است.
کاشان و دوران طلایی سفالگری
اگرچه ریشه این فن تنها به ایران باز نمیگردد، اما استادان ایرانی در طول سدهها آن را به کمال رساندند. سدههای هفتم و هشتم هجری دوران اوج این هنر بود؛ زمانی که تخصص پخت لعاب زرینفام تقریباً در انحصار دو خاندان مشهور سفالگر در شهر کاشان بود:
- خاندان ابیطاهر
- خاندان ابیزید
این استادان کاشانی توانستند هنر زرینفام را از یک تکنیک ساده به نمادی از شکوه بصری تبدیل کنند و آیات قرآن و سخنان اهلبیت (ع) را در قالب این درخشش بر دیوارها ماندگار سازند.
گنجینه هنرهای کاشیکاری در آستان رضوی
حرم مطهر امام رضا (ع) به دلیل گستره زمانی ساخت و توسعه، موزهای زنده از تکامل هنر کاشیکاری ایران است. در کنار کاشیهای هفترنگ، معرق و معقلی، نمونههای نفیسی از هنر زرینفام نیز در این مکان به چشم میخورد.
بخشی از این آثار زرینفام به قرن هفتم هجری بازمیگردد؛ دورانی که هنر سفالگری ایران را به یکی از مهمترین مقاطع تاریخیاش رساند. کاشی هشتپر ۱۸ در ۱۸ سانتیمتری که حامل احادیث امام جعفر صادق (ع) است، نمونهای بارز از این پیوند میان هنر تزیینی و معنویت است که پس از گذشت قرنها، همچنان درخشش خود را حفظ کرده است.