جرمی بنتام، فیلسوف قرن هجدهمی، معتقد بود که انسانها تحت فرمان دو نیروی اصلی یعنی «درد» و «لذت» هستند. امروز علوم اعصاب مدرن این دیدگاه را تایید میکند. بخشهایی از مغز که مسئول مدیریت هیجانات و انگیزه هستند، مستقیماً بر یادگیری، تصمیمگیری، روابط اجتماعی و حتی انتخابهای ساده روزمره ما اثر میگذارند.
تفاوت مکانیسم پاداش و تنبیه
تالی شاروت، دانشمند علوم اعصاب و استاد کالج لندن، با بررسی یافتههای روانشناسی رفتاری استدلال میکند که پاداش و تنبیه لزوماً ابزارهای جایگزینی برای رسیدن به یک هدف واحد نیستند. ما معمولاً برای ترغیب دیگران از دو مسیر عبور میکنیم: یا وعده یک نتیجه خوشایند را میدهیم و یا درباره پیامدهای ناخوشایند هشدار میدهیم.
در محیطهای شغلی، این رویکردها به شکلهای مختلفی بروز میکنند:
- سیستم پاداش:وعده افزایش حقوق، ترفیع شغلی و تقدیر از عملکرد.
- سیستم تنبیه:تهدید به کاهش مزایا، توبیخ رسمی یا ایجاد پیامدهای منفی شغلی.
اما سوال کلیدی این است که کدامیک در بلندمدت موثرتر است؟ پاسخ به این پرسش لزوماً با شهودهای رایج ما همخوانی ندارد.
درسهایی از یک بیمارستان در نیویورک
برای درک عملی این تفاوت، میتوان به تجربه یک بیمارستان در نیویورک نگاه کرد. در محیطهای درمانی، ضدعفونی کردن دستها حیاتیترین اقدام برای جلوگیری از انتقال بیماریهاست. کارکنان این بیمارستان آموزشهای لازم را دیده بودند و حتی تابلویی با هشدارهای جدی درباره خطرات رعایت نکردن بهداشت دست در کنار محلهای ضدعفونی نصب شده بود.
با وجود این هشدارها (که نوعی محرک تنبیهی یا ترسمحور است)، بررسیهای دوربینهای نظارتی نتیجه تکاندهندهای داشت؛ تنها حدود ۱۰ درصد از کارکنان بخش مراقبتهای ویژه، پیش از انجام عملیات یا پس از آن، دستهای خود را ضدعفونی میکردند. این نشان میدهد که صرفاً هشدار دادن درباره پیامدهای منفی، لزوماً منجر به تغییر رفتار در محیطهای حساس نمیشود.