در شرایط بحرانی و جنگی، یکی از وظایف اساسی مدیریت شهری، حفظ جان شهروندان و فراهمکردن امکان ادامه زندگی در شرایط اضطراری است. در چنین شرایطی، شهرها تنها با نیروی نظامی از خود دفاع نمیکنند؛ بلکه زیرساختهای کلیدی شهری، از جمله شبکههای حملونقل، بیمارستانها، مراکز امدادی و بهویژه فضاهای امن زیرزمینی، بخشی از نظام دفاع غیرنظامی شهر محسوب میشوند.
تفاوتهای فنی میان فضای زیرزمینی و پناهگاه استاندارد
در برنامهریزی شهری، باید تمایزی قاطع میان «زیرزمین» و «پناهگاه» قائل شد. هر فضای زیرزمینیای لزوماً پناهگاه محسوب نمیشود و ایستگاههای مترو نیز بهطور پیشفرض برای اقامت ایمن و طولانیمدت در شرایط جنگی طراحی نشدهاند. موفقیت در تبدیل این فضاهای زیرزمینی به پناهگاههای کارآمد، بیش از هر چیزی به عوامل مهندسی و مدیریتی بستگی دارد. برای اینکه یک فضای زیرزمینی به پناهگاه تبدیل شود، موارد زیر حیاتی هستند:
- طراحی مهندسی دقیق سازه
- سیستمهای پیشرفته تهویه هوا
- وجود خروجهای اضطراری استاندارد
- مدیریت حجم جمعیت و کنترل تراکم
- تأمین پایدار منابع آب و برق
- شبکههای ارتباطی فعال و استمراری
- آمادگی و برنامهریزی مدیریتی سازمانهای مربوطه
تجربیات جهانی؛ درسهای آموخته شده از لندن
تجربات شهرهای مختلف جهان در طول تاریخ، درسهای مهمی در مورد استفاده از شبکههای مترو به عنوان پناهگاه ارائه دادهاند. در لندن، یکی از قدیمیترین نمونههای استفاده از مترو به عنوان پناهگاه به دوران جنگ جهانی دوم بازمیگردد. در آن زمان، با شروع بمباردگیها، مردم به طور گسترده به ایستگاههای مترو پناه میبردند. با تداوم بحران، دولت بریتانیا به سمت ساخت پناهگاههای عمیق و اختصاصی در شبکه زیرزمینی حرکت کرد. آرشیو ملی بریتانیا نیز از برنامههایی برای ساخت هشت پناهگاه عمیق و مقاوم در مجموعه متروی لندن خبر میدهد.
حادثه ایستگاه Bethnal Green و اهمیت مدیریت جمعیت
تجربه لندن درسهای مهمی برای مدیریت پناهگاهها در جهان دارد. در مارس ۱۹۴۳، در ایستگاه Bethnal Green، ازدحام مردم هنگام ورود به پناهگاه منجر به مرگ ۱۷۳ نفر شد. این حادثه نشان داد که یک پناهگاه صرفاً یک سازه مقاوم در برابر بمب نیست؛ بلکه مدیریت صحیح حرکت جمعیت و کنترل تراکم افراد، بخش جداییناپذیر از ایمنی پناهگاه است. این تجربه نشان میدهد که حتی در صورت وجود سازهای مقاوم در برابر خطر، نبودِ مدیریت صحیحِ تراکم جمعیت میتواند منجر به تلفات انسانی شود.
