تحولات ژئوپلیتیکی ایران در دوره جنگ جهانی دوم

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در آغاز جنگ جهانی دوم، دولت ایران با صدور بیانیه رسمی بی‌طرفی، تلاش کرد تا از منافع ملی خود در کشاکش بلوک‌های قدرت محافظت کند. دستگاه دیپلماسی ایران به موازین حقوق بین‌الملل استناد می‌کرد تا پایبندی خود را به عدم مداخله در جنگ اثبات نماید. اما با آغاز «عملیات بارباروسا» و یورش آلمان نازی به شوروی در تیر ۱۳۲۰ (ژوئن ۱۹۴۱)، توازن شکننده بین‌المللی درهم شکست و ایران در کانون محاسبات نظامی طرفین قرار گرفت. در هفته‌های منتهی به شهریور ۱۳۲۰، دولت‌های بریتانیا و شوروی سلسله‌ای از یادداشت‌ها و اولتیماتوم‌های تهدیدآمیز دیپلماتیک را به دربار و وزارت امور خارجه ایران تسلیم کردند. حضور صدها مستشار، مهندس و تبعه آلمانی در صنایع سنگین، کارخانجات و به‌ویژه خطوط راه‌آهن سراسری، به‌عنوان «ستون پنجم دشمن» معرفی شد. لندن و مسکو خواستار اخراج بی‌درنگ و کامل تمامی اتباع آلمانی از خاک ایران شدند. هرچند رضاشاه و دولت علی منصور به تدریج شماری از این اتباع را اخراج کردند، اما به دلیل نیاز فنی و هراس از برهم خوردن توازن روابط با برلین، در برابر این تقاضا تعلل ورزیدند. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که حضور کارشناسان آلمانی بیشتر جنبه تبلیغاتی داشت. دو هدف اصلی متفقین در این مورد عبارت بودند از: حفاظت از منابع نفت آبادان و گشودن دالان ارتباطی ایران (Persian Corridor). نیروی دریایی و هوایی بریتانیا به شدت به نفت خوزستان وابسته بود و تهدید این منابع می‌توانست جریان سوخت ناوگان جنگی لندن را فلج کند. همچنین، مسدود شدن مسیرهای دریای شمال و بالتیک توسط زیردریایی‌های آلمانی، ایران را به یک مسیر ارتباطی حیاتی تبدیل می‌کرد.