نادیده گرفتن نقش دین؛ دومین اشتباه مصدق در کودتای 28 مرداد

پرویز امینی، استاد دانشگاه و جامعه‌شناس سیاسی، در گفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم ضمن بازخوانی کودتای 28 مرداد و اشتباهات مصدق در آن دوره بیان کرد که نادیده گرفتن نقش دین یکی از مهم‌ترین اشتباهات مصدق محسوب می‌شود. در طول دویست سال اخیر ایران، دین به عنوان یک نیروی محرک و قوام‌بخش حضور اجتماعی شناخته شده است. نمونه‌ای از این موضوع، نهضت تحریم تنباکو در دوره پیش از مشروطه است. فتوای آیت‌الله مرجع تقلیدی سامرا مبنی بر اینکه «استعمال توتون و تنباکو، بِأیّ نحوٍ کان، در حکم محاربه با امام زمان(عج) است»، موجی از نافرمانی عمومی را در سراسر ایران به راه انداخت. این حرکت به یک نافرمانی مدنی بزرگ تبدیل شد و ناصرالدین‌شاه را مجبور به لغو امتیاز تنباکو کرد. اراده شاه به‌واسطه اراده مردم وتو شد، اما نیرویی که این اراده عمومی را شکل داد، سازمان بخشید و به میدان آورد، مرجعیت دینی و پشتوانه مذهبی جامعه بود. در نهضت مشروطه نیز الگو مشابهی مشاهده می‌شود. بسیاری از رهبران اصلی این جنبش، عالمان دینی بودند: آیت‌الله بهبهانی، آیت‌الله طباطبایی و شیخ فضل‌الله نوری در تهران و آخوند خراسانی و میرزای نائینی در نجف. شبکه روحانیت، مساجد، منابر و نهادهای مذهبی نیز پایگاه اصلی صدور فراخوان‌ها و بسیج اجتماعی بودند. به عبارت دیگر، مذهب تنها یک مؤلفه فکری مشروطه نبود، بلکه بخش مهمی از زیرساخت اجتماعی آن را تشکیل می‌داد. در نهضت ملی‌شدن صنعت نفت نیز، نیروها و شخصیت‌های مذهبی نقش مؤثری داشتند: آیت‌الله کاشانی، مجمع مسلمانان مجاهد و فداییان اسلام در شکل‌گیری فضای سیاسی و اجتماعی آن دوره اثرگذار بودند. ترور عبدالحسین هژیر به دست فداییان اسلام، به ابطال و تجدید انتخابات تهران در مجلس شانزدهم انجامید.