گزارش تازه پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی نشان میدهد که نرخ تورم تنها یک عدد برای اندازهگیری نیست، بلکه بازتابی از نحوه توزیع فشار اقتصادی بین اقشار مختلف است. در ایران، تورم نه تنها خنثی نیست، بلکه بهنوعی مالیات معکوس است که قدرت خرید گروههای کمدرآمد را بهطور محسوس زمینگیر میکند و به داراییهای دهکهای بالادست اضافه میشود.
بر اساس دادههای رسمی، شکاف تورم نقطهبهنقطه بین کمدرآمدترین دهک (دهک اول) و ثروتمندترین دهک (دهک دهم) در تیرماه به 15.2 واحد درصد رسید. این رقم گویای شتاب نامتوازن فشار قیمتها است و تفاوت معنادار بین افزایش قیمتها برای فقیر و غنی در سال 1403 نسبت به سال 1400 را روشن میکند.
چرایی شکاف 15.2 درصدی چگونه شکل میگیرد؟ برای درک سریع، باید به سبد مصرفی دهکهای مختلف نگاه کرد. در دهکهای پایین، بخش اعظم بودجه به نیازهای پایه مانند خوراک، مسکن، سوخت و حملونقل اختصاص دارد. وقتی تورم بالا میرود، این کالاها و خدمات حیاتی بیشترین افزایش قیمت را تجربه میکنند و امکان کاهش یا حذف این هزینهها برای خانوارهای کمدرآمد وجود ندارد. در نتیجه، اثر تورمی بر سطح زندگی آنها شدیدتر است.
گزارش پژوهشکده میگوید که در سال 1403 حدود 82 درصد از اقلام موجود در سبد مصرفی دهک اول، تورمی بالای 20 درصد را تجربه کردهاند. این به معنای گسترش دامنه گرانیها در کالاهای پایه است که کمدرآمدها را بیش از پیش تحت فشار قرار میدهد. در مقابل، سبد مصرفی دهک دهم نیز با وجود کاهش نسبی یا کاهش شدت تورم، همچنان تحت تأثیر روندهای قیمت قرار دارد، اما به دلیل ترکیب مصرفی متفاوت، اثرات آن بر سطح زندگی فقیرترها عمیقتر است.
این گزارش تأکید میکند که تداوم نابرابری تورمی میتواند به تشدید فاصلههای درآمدی و کاهش تواناییشان برای عبور از دورههای فشار اقتصادی منجر شود. با وجود آمار دقیق از تیرماه، تحلیلگران بر این باورند که سیاستهای پولی و اجتماعی باید بهگونهای طراحی شوند که بار تورمی بهطور عادلانهتری تقسیم گردد و فشار معیشتی اقشار آسیبپذیر را کاهش دهد.