این اثر به بررسی تاریخچه تمدن اسلامی و عوامل فروپاشی قدرت و عزت آن میپردازد. نویسنده با بازخوانی نقش شخصیتهای برجسته علمی و فلسفی، به دنبال تحلیل گذار از دوران شکوفایی به دوران انحطاط و تلاشهای انجام شده برای اصلاح و نواندیشی دینی است.
عوامل زوال تمدن اسلامی و گذار از دوران شکوفایی
در مقدمه این کتاب، دوران شکوفایی تمدن اسلامی با حضور دانشمندان و متفکرانی همچون ابنسینا، خواجه نصیرالدین طوسی، ابوریحان بیرونی، امام محمد غزالی، فردوسی، ناصرخسرو، سعدی، مولوی و حافظ توصیف شده است. طبق متن کتاب، هجوم ترکان و مغولان در کنار غلبه دیدگاههای اشاعره، ظاهریان، زاهدان و فقیهان، منجر به افول دانش و اندیشه در جهان اسلام شد.
این فرآیند باعث شد که اخلاق، فلسفه و اندیشه تحت تأثیر منافع شخصی قرار گرفته و تمدن اسلامی دچار انحطاط شود. در این میان، روشنگری تمدن یونانی و غربی، آگاهی از این وضعیت زوال را برای مسلمانان به همراه داشت.
رویکردهای نواندیشی و اصلاح دینی
کتاب به بررسی تلاشهای انجام شده برای خروج از چاه زوال میپردازد که شامل دو رویکرد اصلی بوده است:
- تقلید: اتکا به الگوهای موجود بدون بازنگری.
- اجتهاد: تلاش برای یافتن راهکار در گنجینه شریعت، طریقت و حقیقت نبوی.
نویسنده، فقیهان نوگرایی را که به دنبال وامگیری صرف از غرب نبودند و سعی در درمان دردهای مسلمانان از طریق منابع اصیل داشتند، پیشگامان اصلاح معرفی میکند.
شخصیتهای کلیدی در جریان نواندیشی دینی
در این مجموعه، نام ستونهای اصلی اصلاح و نواندیشی دینی از دورانهای مختلف ذکر شده است که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سید جمالالدین اسدآبادی (افغانی)
- محمد اقبال
- فضلالرحمان
- ابوالاعلا مودودی
- نصر حامد ابوزید
- محمد عابد الجابری
- محمد ارکون
- محمود محمد طاهه
- محمد عبده
- علی عبدالرازق
- سید قطب
- فیض کاشانی
- محمد حسی