در نشست تخصصی «بررسی توازن دیپلماسی و میدان در بزنگاههای تاریخ معاصر ایران» که روز دوشنبه ۵ مرداد در خبرگزاری خبرآنلاین برگزار شد، موضوع توازن میان دیپلماسی و قدرت نظامی در جنگهای ایران و روس مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
تفاوت میان خراجگزاری و تعلق سرزمینی
علی بیگدلی، استاد تاریخ و کارشناس مسائل بینالملل، در این نشست با نقد روایتهای رایج مبنی بر جدا شدن قفقاز از قلمرو ایران، بر تفاوت ماهوی میان «تعلق سرزمینی» و «خراجگزاری» تأکید کرد. وی معتقد است که مناطقی مانند قفقاز و افغانستان در دورههای مختلف تاریخی، بیش از آنکه بخشهای یکپارچه از قلمروی سیاسی ایران باشند، در جایگاه واحدهای خراجگزار قرار داشتند.
دیدگاههای مطرح شده درباره تاریخ سیاسی ایران:
- علی بیگدلی: وی با اشاره به دورانهای مختلف از جمله زمان ملکشاه سلجوقی و صفوی، تأکید کرد که قفقاز در این دورهها خراجگزار بود اما لزوماً متعلق به ایران محسوب نمیشد. وی همچنین به لشکرکشیهای نادرشاه به این مناطق به عنوان نشانهای از بحران در آن نواحی اشاره کرد.
- شروین وکیلی: این تاریخنگار و جامعهشناس ضمن تأیید خراجگزار بودن این نواحی، خاطرنشان کرد که ساختار سنتی قدرت در ایران (از دوره ساسانی و پیش از آن) بر همین الگوی خراجگزاری استوار بوده است.
الگوی سنتی قدرت و معیار تابعیت سیاسی
شروین وکیلی در ادامه بحث توضیح داد که در ساختار سیاسی سنتی ایران، معیار تشخیص تابعیت یا تعلق یک قلمرو به حوزه تمدنی و سیاسی ایران، بر مبنای خراجگزاری بوده است. به گفته وی، حتی مناطقی مانند کرمان نیز در این الگو قرار میگرفتند؛ به این معنا که فرستادن خراج و خواندن خطبه به نام حاکم، تعیینکننده اصلی تعلق سیاسی یک قلمرو به حوزه قدرت ایران بوده است.