در اوایل قرن نوزدهم، دو جنگ ویرانگر میان ایران قاجاری و امپراتوری روسیه، نقشه جغرافیایی ایران را دگرگون کرد و تأثیرات عمیقی بر حافظه تاریخی ملت ایران برجای گذاشت. عهدنامههای گلستان (۱۲۲۸ قمری/۱۸۱۳ میلادی) و ترکمنچای (۱۲۴۳ قمری/۱۸۲۸ میلادی) منجر به جدایی بخشهای وسیعی از قفقاز شد.
محمدعلی بهمنی قاجار، دکترای حقوق بینالملل و پژوهشگر تاریخ معاصر، در گفتوگو با خبرگزاری خبرآنلاین، ریشههای تصمیمگیری دولتمردان قاجار، خطاهای استراتژیک در برآورد قدرت روسیه، نقش دیپلماسی در بهرهبرداری از رقابت قدرتهای اروپایی، و فشارهای داخلی را بررسی میکند. او تأکید دارد که شکستها بیشتر محصول «اشتباه در محاسبات قدرت» و تفاوت ساختاری نظام حکمرانی ایران و روسیه بوده است.
خطای محاسباتی در برآورد توان دشمن
تصور دولتمردان قاجار این بود که ارتش جدید، بهمراتب قویتر از دوره اول جنگهاست. گزارشهایی از قرهباغ، گنجه و بادکوبه نیز حاکی از اراده عمومی مردم این مناطق برای پیوستن به ایران و قیام علیه روسها بود. بسیاری معتقدند دولتمردان قاجاری در تحلیل موازنه قدرت دچار «خطای محاسباتی» بودند.
تصمیم به تداوم جنگ؛ احساسی یا استراتژیک؟
تصمیم به آغاز دور دوم جنگها صرفاً از روی احساسات نبود؛ بحث حیثیت نیز در میان بود. سرزمینهای ایرانی مسلماننشین و شیعهنشین جدا شده، عاملی در تصمیمگیری برای تداوم جنگ بود.