وضعیت ناترازی بنزین در ایران
ایران که در سالهای گذشته به عنوان صادرکننده بنزین در منطقه شناخته میشد، اکنون با چالش جدی ناترازی میان تولید و تقاضا روبروست. دادههای رسمی نشان میدهد میانگین مصرف روزانه بنزین از حدود ۹۸ میلیون لیتر در سال ۱۳۹۸ به بیش از ۱۲۴ میلیون لیتر در سال ۱۴۰۲ افزایش یافته است. در بازههای زمانی پرتردد مانند تعطیلات نوروز و تابستان، این رقم حتی از مرز ۱۵۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است.
چرا تولید پاسخگوی مصرف نیست؟
ظرفیت پایدار تولید بنزین در کشور حدود ۱۱۸ میلیون لیتر برآورد میشود. اگرچه پالایشگاهها در برخی روزها با حداکثر ظرفیت عملیاتی فعالیت میکنند، اما این افزایش تولید ناپایدار بوده و توان پاسخگویی به روند صعودی تقاضا را ندارد. این شکاف میان تولید و مصرف، دولت چهاردهم را ناگزیر به بازنگری در سیاستهای انرژی کرده است.
عوامل ساختاری افزایش مصرف سوخت
- قیمتگذاری غیرواقعی: پایین بودن قیمت بنزین در مقایسه با ارزش واقعی و نرخ کشورهای همسایه، انگیزه لازم برای بهینهسازی مصرف را کاهش داده است.
- فرسودگی ناوگان: خودروهای داخلی بهطور میانگین ۸ تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر مصرف دارند که با استانداردهای جهانی (کمتر از ۵ لیتر) فاصله معناداری دارد.
- ضعف زیرساختهای حملونقل: توسعه نامتوازن حملونقل عمومی و افزایش سفرهای جادهای از دیگر عوامل تشدیدکننده تقاضا هستند.
- قاچاق سوخت: اختلاف شدید قیمت بنزین در داخل با کشورهای همسایه، بستری برای خروج غیرقانونی سوخت از کشور فراهم کرده است.
مجموع این عوامل باعث شده است تا دولت چهاردهم اصلاح نظام سهمیهبندی و قیمتگذاری را به عنوان راهکاری برای مدیریت تقاضا و کاهش ناترازی انرژی در اولویت برنامههای خود قرار دهد.