آیین رونمایی از کتاب تازه نشر نشان با عنوان «اگر» با حضور نویسنده اثر اسماعیل بنده خدا و محمدحسین رجبی دوانی، کارشناس مسائل مذهبی و تاریخی، برگزار شد. این مراسم به بررسی مفهوم «تاریخ جایگزین» در ادبیات اختصاص داشت.
مفهوم تاریخ جایگزین در ادبیات
اسماعیل بندهخدا، نویسنده کتاب «اگر»، در این مراسم توضیح داد که «تاریخ جایگزین» یکی از گونههای شناختهشده ادبیات در جهان است. در این شیوه، نویسنده یک نقطه عطف تاریخی را تغییر میدهد و بر اساس آن، سرنوشت دیگری را برای تاریخ روایت میکند. داستان در این ژانر بر پایه واقعیات تاریخی بنا میشود، اما ادامه مسیر حاصل تخیل نویسنده است و نمیتواند کاملاً از واقعیت فاصله بگیرد.
نمونههایی از تاریخ جایگزین در ایران
بندهخدا به نمونههایی از این ژانر در ایران اشاره کرد:
- کتاب «ارتداد» نوشته وحید یامینپور، که شکست انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن را فرض میگیرد و پیامدهای آن را روایت میکند.
- کتاب «دیوار ۱۳۵۸»، که فرض میکند شهید بهشتی و شهید رجایی ترور نمیشوند و بر همین اساس، مسیری متفاوت برای تاریخ ترسیم میکند.
وی تاکید کرد که اگرچه این آثار مبتنی بر تخیل هستند، اما نمیتوانند از بستر واقعی تاریخ جدا شوند.
انگیزه نگارش کتاب «اگر»
نویسنده کتاب «اگر» انگیزه اصلی خود را علاقه به مفاهیم «زمان» و «انتخاب» عنوان کرد. او توضیح داد که چگونه یک انتخاب کوچک میتواند مسیر تاریخ را دگرگون کند و پیوند این دو مفهوم، پرسشهایی درباره مسیرهای احتمالی تاریخ در صورت اتخاذ تصمیمات متفاوت را مطرح میسازد.
نقاط عطف تاریخی در اسلام
بندهخدا به نقاط عطف تاریخی در اسلام نیز اشاره کرد و گفت که از ماجرای جلوگیری از نگارش وصیت پیامبر اکرم (ص)، صلح امام حسن (ع)، وقایع کوفه و بسیاری رخدادهای دیگر میتوان به عنوان نقاط حساس تاریخ یاد کرد. او سه نقطه عطف را بیش از همه تعیینکننده سرنوشت تاریخ اسلام دانست.
نخستین نقطه عطف مورد اشاره، ماجرای سقیفه بود که در فاصله زمانی بسیار کوتاهی پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) رخ داد و در عرض چند ساعت تصمیمی گرفته شد.