مسجد توحید تهران، با مساحتی حدود هزار متر مربع، بنایی ساده و بیآلایش دارد. شبستان کوچک این مسجد همچنان پذیرای نمازگزاران از بازارهای اطراف است. بررسی تاریخچه مسجد نشان میدهد که شبستان کنونی در گذشته حیاط بوده و حیاط فعلی در زمان نوسازی به دست مهدعلیا، کاربری شبستان داشته است.
پیشینه تاریخی مسجد
ملکجهانخانم، ملقب به مهدعلیا، مادر ناصرالدینشاه، دو مسجد در محدوده ارک سلطنتی بنا نهاد: مسجد ارک (که به نام مسجد مادرشاه نیز شناخته میشود) و مسجد توحید در خیابان صوراسرافیل. بنای اولیه مسجد توحید به دوره فتحعلیشاه قاجار تعلق دارد. پیش از آنکه به نام مسجد مادرشاه شناخته شود، به دلیل انتساب به امیر قاسمخان قوانلو، پدر مهدعلیا، مسجد و مدرسه قاسمخان نام داشت.
بازسازی در دوره ناصری
تا پیش از سلطنت ناصرالدینشاه، تهرانیها این مسجد را به نام مسجد قاسمخان میشناختند. پس از رسیدن ناصرالدینشاه به پادشاهی، مادرش مهدعلیا در حدود سال ۱۲۷۲ قمری تصمیم به بازسازی و تعمیر مسجد گرفت. در این دوره، بنای نیمه ویران مسجد و مدرسه مادرشاه بازسازی شد.
تخریب و نوسازی پس از انقلاب
مسجد توحید که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این نام خوانده شد، در سال ۱۳۴۰ هجری شمسی توسط اداره اوقاف تخریب و نوسازی گردید. بنای اولیه که توسط مهدعلیا بازسازی شده بود، دارای کتابخانهای بزرگ بود. مادرشاه سی و پنج جلد کتاب خطی نفیس در زمینههای مختلف از جمله ادبیات، حکمت، تفسیر، فقه، اصول، نجوم و ریاضی را وقف این کتابخانه کرده بود. متأسفانه اکنون اثری از آن کتابخانه و کتابهایش باقی نمانده و به نظر میرسد در جریان بازسازی دوم مسجد از بین رفته باشند.