سیاستهای فرهنگی حکومت پهلوی از نخستین سالهای تأسیس، بر مبنای گفتمان ناسیونالیسم باستانگرایانه و تلاش برای ساخت ملت بر محوریت غیردینی شکل گرفت.
نهادینهسازی ایدئولوژی باستانگرایی
پس از کودتای ۱۲۹۹ و استقرار سلسله پهلوی توسط رضاشاه، این حاکمیت بر این باور بود که نوسازی ایران و ایجاد هویت ملی تنها در سایه احیای نمادها و افتخارات تاریخ پیش از اسلام میسر است. در این چارچوب فکری، مظاهر فرهنگ اسلامی و عربی غالباً به عنوان عواملی تلقی میشدند که موجب تضعیف شالوده ملی ایران شدهاند.
تغییر تقویم رسمی در سال ۱۳۰۴
یکی از نخستین گامهای قانونی برای نهادینهسازی این ایدئولوژی، تصویب قانون تغییر گاهشماری در فروردین ۱۳۰۴ شمسی در مجلس پنجم شورای ملی بود. محورهای این تغییرات عبارت بود از:
- جایگزینی نامهای عربی و بروج دوازدهگانه نجومی با نامهای ایرانی باستان (فروردین تا اسفند).
- تبدیل تقویم رسمی اداری از هجری قمری به هجری شمسی.
- حفظ مبدأ تقویم بر اساس واقعه هجرت پیامبر اسلام (ص).
دوران محمدرضا شاه و تمرکز بر هویت شاهنشاهی
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، برنامههای باستانگرایانه در دوره محمدرضا شاه به شکلی ساختاریافتهتر پیگیری شد. در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی، هویتسازی حاکمیت بر عنصر «شاهنشاهی» متمرکز شد تا حکومت وی به عنوان استمرار مستقیم سلسلههای باستان، بهویژه هخامنشیان، معرفی شود.
جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی
برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله در سال ۱۳۵۰ شمسی در تختجمشید، نقطه عطف این روند بود. در این رویداد، محمدرضا شاه با ایستادن در برابر مقبره کوروش کبیر، تداوم ۲۵ قرن پادشاهی در ایران را اعلام کرد. هدف از این نمادپردازیها، کسب مشروعیت تاریخی و ملی و متمایز ساختن هویت ایران بود.