کاهش تعداد مساجد اطراف حرم رضوی در طرح طاش

بافت تاریخی پیرامون حرم مطهر رضوی، تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها و بناهای قدیمی نبود؛ مساجد، حسینیه‌ها، آب‌انبارها و فضاهای عمومی آن، بخشی از هویت اجتماعی، مذهبی و تاریخی محله‌های قدیمی شهر را شکل می‌دادند. در ابتدای دهه 70، پیش از مداخلات گسترده در این محدوده، حدود 85 مسجد و 145 حسینیه در بافت اطراف حرم وجود داشت که بسیاری از آن‌ها علاوه بر کارکرد عبادی، کانون انسجام اجتماعی و هویت محلات نیز بودند. با آغاز طرح بازسازی و نوسازی بافت اطراف حرم، معروف به طرح طاش، رویکرد تخریب و بازسازی از خانه‌ها و پلاک‌های مسکونی به مساجد و حسینیه‌های قدیمی نیز گسترش یافت. در فاصله سال‌های 1375 تا 1400، حدود 20 مسجد تاریخی در این محدوده تخریب شد و در مجموع شمار مساجد از 85 به حدود 30 مسجد و شمار حسینیه‌ها از 145 به 48 مورد کاهش یافت. بخشی از زمین‌های مساجد قدیمی نیز به کاربری‌های انتفاعی ازجمله پروژه‌های تجاری و اقامتی اختصاص پیدا کرد. در این روند، توسعه معابر، تعریض خیابان‌ها و سامان‌دهی کالبدی بافت از مهم‌ترین دلایل مطرح‌شده برای تخریب مساجد بود؛ با این حال، در عمل مسئله تنها به خیابان‌کشی محدود نماند و تغییر ساختار اقتصادی و کالبدی بافت نیز در این تحولات نقش پیدا کرد. در مواردی، مسجد قدیمی از میان رفت و به جای آن مسجدی با مقیاس بزرگ‌تر در نقطه‌ای دیگر پیش‌بینی شد، اما این جایگزینی الزاماً به معنای حفظ نقش اجتماعی مسجد در محله نبود. مساجد جدید که عمدتاً در حاشیه معابر عریض و سواره قرار گرفتند، نتوانستند در همه موارد همان جایگاه کانونی مساجد کوچک و محله‌ای گذشته را بازتولید کنند. مسئله تخریب مساجد تاریخی از این جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که مسجد در بافت تاریخی، فقط یک ساختمان نیست؛ مکان و زمین مسجد دارای جایگاه ویژه‌ای است و در منابع فقهی، تخریب و خروج زمین مسجد از مسجدیت با محدودیت‌های جدی مواجه است. به این معنا که حتی قرار گرفتن مسجد در مسیر معبر نیز به خودی خود مجوز تخریب محسوب نمی‌شود و ضرورت باید به حدی باشد که راه دیگری برای حل مسئله وجود نداشته و خطر جدی مت