نمایش 'اوراتوریای اتهام' به کارگردانی رحیمی روی صحنه است

سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - رایحه قره؛ نمایش «اوراتوریای اتهام» به کارگردانی محمودرضا رحیمی، اقتباسی آزاد از نمایشنامه‌ی مستند «بازجویی» اثر پیتر وایس، این روزها روی صحنه است. متن اصلیِ وایس بر پایه‌ اسناد دادگاه فرانکفورت نوشته شده؛ دادگاهی که میان سال‌های 1963 تا 1965، حدود بیست سال پس از نورنبرگ، برگزار شد و در آن گروهی از نگهبانان، پزشکان و کارکنان اردوگاه آشویتس، با درجاتی متفاوت از همکاری، به محاکمه کشیده شدند. محور دفاعیه‌ متهمان نمایش یک جمله است: ما دستورات را اطاعت کردیم. هانا آرنت، فیلسوف آلمانی‌-آمریکایی که آن دادگاه را از نزدیک پی گرفت، به‌جای آنکه در آیشمن دنبال انگیزه‌ای شیطانی یا نفرتی عمیق بگردد، به نتیجه‌ای غیرمنتظره رسید: او نه هیولا بود و نه دیوانه، بلکه کارمندی معمولی بود که وظیفه‌اش را با «کارآمدی» انجام می‌داد، بی‌آنکه لحظه‌ای درباره‌ی معنای آنچه انجام می‌دهد بیندیشد. آرنت این پدیده را «ابتذال شر» نامید، شری که دیگر از عمقی اهریمنی یا اراده‌ای آگاهانه برای نابودی سرچشمه نمی‌گیرد، بلکه از نبودِ اندیشیدن، نبودِ داوری مستقل، و جای‌گزین‌شدنِ وجدان با اطاعت پدید می‌آید. درجه‌ همکاریِ متهمانِ نمایش با یکدیگر یکسان نیست: برخی نقشی کوتاه و حاشیه‌ای داشته‌اند، برخی دیگر سال‌ها در قلبِ نظامِ اردوگاه فعالیت کرده‌اند. اما نکته‌ی مهم این است که مفهوم ابتذال شر، دقیقاً همین طیف را توضیح می‌دهد؛ چرا که آرنت شر را در یک تصمیمِ واحد یا یک لحظه‌ی هولناک جست‌وجو نمی‌کرد، بلکه آن را در انباشتِ اقدامات کوچک و روزمره‌ای می‌دید که هرکدام به‌تنهایی چندان مهم به نظر نمی‌رسند.