نشست علمی «ضرورتها و بایستههای پژوهشهای میدانی در حوزه علوم انسانی» با حضور اعضای هیئت علمی و پژوهشگران بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و با ارائه دکتر محسن نوغانی، استاد دانشگاه فردوسی مشهد، در سالن شیخ طوسی(ره) این بنیاد برگزار شد.
دکتر نوغانی در این نشست بیان کرد که علم از مسیر توسعه نظریه، مفهوم و روش گسترش مییابد و نوآوری روشی یکی از پایههای پیشرفت علم است. وی افزود: اگر تحول روشی بدون پشتوانه نظری و مفهومی صورت گیرد، پژوهشگر به تکنسینی تبدیل میشود که ابزار را میشناسد، اما چارچوب لازم برای تحلیل مسئله را در اختیار ندارد.
وی همچنین اشاره کرد که افزایش پیچیدگی مسائل انسانی، گسترش مطالعات بینرشتهای و ظهور فناوریهایی مانند هوش مصنوعی سبب شده است روشهای محدود و مرسوم، پاسخگوی همه پرسشهای پژوهشی نباشند.
مسئله مقدم بر روش
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد، مسئله را ملاک اصلی انتخاب روش دانست و گفت: یکی از خطاهای رایج این است که پژوهشگر ابتدا روش مورد علاقه یا آشنای خود را انتخاب میکند و سپس به دنبال مسئلهای متناسب با آن میگردد؛ در حالی که ابتدا باید ماهیت مسئله شناخته و سپس روش مناسب انتخاب شود.
وی ادامه داد: هیچیک از روشهای کمی و کیفی بهطور مطلق بر دیگری برتری ندارد. پژوهش کمی برای شناخت گستره یک پدیده و پژوهش کیفی برای فهم عمیق تجربهها، معانی و لایههای پنهان پدیدههای انسانی کاربرد دارد. در برخی مطالعات نیز میتوان از ترکیب منسجم این دو رویکرد استفاده کرد.
میدان پژوهش فراتر از حضور فیزیکی
نوغانی با اصلاح برداشت رایج از پژوهش میدانی تصریح کرد: میدان پژوهش فقط حضور در جامعه و گفتوگو با مردم نیست؛ هرجا داده اجتماعی تولید شود، میتواند میدان تحقیق باشد. اسناد، متون، تصاویر، سخنرانیها، نشانههای فرهنگی و روایتهای تاریخی نیز از منابع تولید داده به شمار میروند.
ساماندهی مطالعات پراکنده با فراترکیب
وی «فراترکیب» را یکی از روشهای کاربردی برای مراکز علمی مأموریتمحور معرفی کرد و گفت: با استفاده از این روش میتوان نتایج پژوهشهای کیفی پراکنده را گردآوری و از دل آنها، مضامین جدیدی استخراج کرد.