اربعین، فراتر از نماد صرف و تنها جشن مردمی است؛ بلکه در راستای تقویت فرهنگ مقاومت و ظلمستیزی در جامعه شیعی و تقویت صحنههای پرشور مردم برای ایستادگی در برابر بیعدالتی شکل میگیرد. حجتالاسلام والمسلمین حریزاوی، قائممقام سازمان تبلیغات اسلامی، با اشاره به فلسفه شکلگیری اربعین حسینی به این نکته اشاره کرد که بنیانگذار اربعین اهلبیت (ع) هستند و حضرت زینب کبری (س) در نخستین اربعین حسینی برای تجدید بیعت با آرمانهای سیدالشهدا (ع) در کربلا حاضر شدند.
وی افزود: حضرت زینب (س) با این نگرش نشان دادند که هر قیامی نیازمند بیعت، استمرار و انتقام است. اگر در آن شرایط سخت و پیچیده همت نمیکردند و خود را به چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) نمیرساندند، و شیعیان نیز این سنت حسنه را در طول قرنها استمرار نمیبخشیدند، بیاعتباری مفاهیم بیعت، خونخواهی و طلب حق محتمل میشد. بنابراین، اربعین در چنین بستری پایهگذاری شد تا خون بزرگان و خون ائمه (ع) و خون کسانی که برای آزادیخواهی و مقابله با ظلم قیام کردهاند، فراموش نشود.
این مقام ارشد در توصیف جایگاه اربعین در فرهنگ شیعه مطرح کرد که اینکه امام حسن عسکری (ع) زیارت اربعین را از نشانههای مؤمن دانستهاند، نشاندهنده اهمیت این فرهنگ و این بینش در شکلگیری، حفظ و استمرار مکتب تشیع در طول تاریخ و جغرافیا است.
اربعین؛ فراتر از یک نماد
وی در پاسخ به پرسش درباره جریان جاماندگان اربعین در ایران و ارتباط آن با فرهنگ عاشورا گفت: برخی تصور میکنند اربعین فقط یک کار نمادین است؛ اما در اسلام مسائل نمادین ریشه در حقیقت دارند و برای بزرگداشت و برپایی یک حقیقت تشریع میشوند. گاه گفته میشود اصل ماجرا این است که انسان باید خود را در روز اربعین به کربلای معلی برساند، اما در سالهای اخیر شاهد توسعه مفهومی اربعین براساس مبانی اجتهادی بودهایم. این استاد حوزه افزود: حتی در عراق، آیتالله العظمی سیستانی برای نخستین بار اعلام کردهاند که ایام زیارتی اربعین چنین ظرفیتی دارد که اگر کسی در طول این بازه زمانی بتواند خود را به کربلای معلی برساند، تحقق پیدا میکند.
در مجموع، اربعین به عنوان یک سنت فرهنگی-دینی، با هدف حفظ یا جستوجوی عدالت و یادآوری ارزشهای حسینی در قالب اجتماع میلیونی، نمونهای از پیوستگی فرهنگ شیعه با ارزشهای انسانی و انسانیسازی شعائر دینی است.