امروز ۱۲۰ امین سال صدور فرمان مشروطه است. روزی که ایرانیان خواستند قدرت را به قانون مقید کنند، عدالتخانه برپا شود، حکومت در برابر ملت پاسخگو باشد و مردم از جایگاه رعیت به مقام شهروند برسند.
مشروطه فقط تأسیس یک مجلس نبود؛ آغاز راهی تاریخی برای آزادی، عدالت، قانون و حق تعیین سرنوشت بود؛ راهی که ملت ایران بیش از یک قرن است، با همه فرازها، شکستها و بازگشتها آن را ادامه میدهد. مشروطه به همه آرمانهای خود نرسید، اما شکست کامل هم نخورد.
قانون اساسی، مجلس، آزادی مطبوعات، مسئولیت دولت، حقوق ملت و نظارت بر قدرت از همان دوران وارد ادبیات سیاسی ایران شد و دیگر هرگز از حافظه جامعه ایرانی بیرون نرفت. از آن پس حتی قدرتهایی که نسبتی با آزادی نداشتند، ناگزیر بودند خود را به نام مردم، قانون یا عدالت توجیه کنند. این شاید بزرگترین پیروزی نهضت مشروطه است. اما چرا آن نهضت بزرگ ناتمام ماند؟
پاسخ را نمیتوان فقط در مداخله روسیه و بریتانیا، قرارداد ۱۹۰۷، به توپ بستن مجلس یا اولتیماتوم روسیه جستوجو کرد. دخالت بیگانگان واقعی و ویرانگر بود، اما زمانی مؤثر شد که نیروهای داخلی نتوانستند اختلافهای خود را در چارچوب قانون و نهادهای مشروطه مدیریت کنند. رقابت سیاسی به دشمنی، اختلاف به حذف و گفتوگو به تهمت و خشونت تبدیل شد. یکی از روشنترین نمونهها، حوادث مجلس دوم است. اختلاف میان دموکراتها و اعتدالیون بهتدریج از مرز رقابت سیاسی گذشت. سید عبدالله بهبهانی از رهبران برجسته مشروطه در خانهاش ترور شد. پس از آن فضای انتقام شدت گرفت. سرانجام نیز در جریان خلع سلاح مجاهدان و درگیری پارک اتابک، مشروطهخواهان در برابر یکدیگر قرار گرفتند و ستارخان، قهرمان مقاومت تبریز زخمی شد. کسانی که روزی در برابر استبداد ایستاده بودند، این بار بهجای استبداد، یکدیگر را هدف گرفتند. دشمن خارجی هنوز پشت دروازهها بود، اما بخشی از نیروهای داخلی، رقیب سیاسی را به مسئله اصلی کشور تبدیل کرده بودند.
این نگرانی هنوز بیانگر چرخهای است که میتواند تردیدها درباره مسیر دمکراسی را تقویت یا تقویت کند. بررسی این تجربه تاریخی به ما یادآوری میکند که صلح و ثبات در گروی گفتگو، پایبندی به قانون و ظرفیت حل اختلافات به شکل مسالمتآمیز است.
- صدور فرمان مشروطه در ۱۲۴۱ خورشیدی/سالی که آغاز مسیر آزادی بود
- خاتمه مجلس دوم و ترور سید عبدالله بهبهانی
- درگیری پارک اتابک و زخمی شدن ستارخان