تحلیل نگار فلاح بر خبر احضار ۱ سفیر ژاپن توسط روسیه؛ اعتراض به اظهارات مقامات ژاپنی

تحلیل تخصصی: تنش‌های دیپلماتیک روسیه و ژاپن؛ بازگشت مناقشات ارضی به کانون سیاست جهانی

گزارش اخیر مبنی بر احضار آکیرا موتو، سفیر ژاپن توسط وزارت امور خارجه روسیه، نشان‌دهنده یک چرخش تنش‌آمیز در روابط دو کشور است که فراتر از یک اختلاف مرزی ساده، ابعاد ژئوپلیتیک و استراتژیک عمیقی را در خود جای داده است. این رویارویی دیپلماتیک که مستقیماً با سفر ولادیمیر پوتین به جزایر کوریل (که در توکیو با نام سرزمین‌های شمالی شناخته می‌شوند) پیوند خورده، نشان‌دهنده بازگشت یکی از قدیمی‌ترین مناقشات ارضی جهان به صدر اخبار بین‌الملل است.

از منظر تحلیل سیاسی، ریشه این تنش در تفسیر متفاوت دو کشور از نتایج جنگ جهانی دوم نهفته است. در حالی که ژاپن بر این باور است که تصرف این چهار جزیره (ایتوروپ، کوناشیر، شیکوتان و هابومای) پس از تسلیم در سال ۱۹۴۵ اقدامی غیرقانونی از سوی اتحاد جماهیر شوروی بوده، روسیه با تکیه بر حقوق پیروزی در جنگ، حاکمیت خود بر این مناطق را «غیرقابل نقض» می‌داند. سفر پوتین به جزیره «اتوروفو» تنها یک حرکت نمادین نبود، بلکه پیامی قدرتمند به توکیو و متحدان غربی آن بود که نشان می‌دهد مسکو هیچ‌گونه تمایلی برای عقب‌نشینی از مواضع حاکمیتی خود در دوران گذار از نظم جهانی قدیم به نظم جدید ندارد.

نکته حائز اهمیت در این گزارش، پیوند میان این مناقشه ارضی و سیاست‌های فعلی روسیه در قبال جنگ اوکراین است. بیانیه وزارت خارجه روسیه که صراحتاً به «حق انجام اقدامات متقابل در برابر تحریم‌های ژاپن» اشاره می‌کند، نشان می‌دهد که مسکو از این اختلاف مرزی به عنوان یک اهرم فشار دیپلماتیک و ابزاری برای پاسخگویی به فشارها و تحریم‌های اقتصادی ژاپن استفاده می‌کند. در واقع، مناقشه جزایر کوریل دیگر صرفاً یک بحث حقوقی-تاریخی نیست، بلکه به بخشی از جنگ سرد جدید میان محور روسیه و بلوک غرب (که ژاپن یکی از اعضای کلیدی آن است) تبدیل شده است.

از دیدگاه تحلیلگران استراتژیک، واکنش تند مقامات ژاپنی از جمله نخست‌وزیر سانائه تاکایچی و وزیر امور خارجه توشیمیتسو موتگی، نشان‌دهنده تغییر رویکرد ژاپن از دیپلماسی آرام به سمت موضع‌گیری‌های سخت‌گیرانه است. تأکید تاکایچی بر «قوانین بین‌المللی» و «قلمرو ذاتی ژاپن»، نشان می‌دهد که توکیو قصد دارد با تقویت ادعاهای حقوقی خود، از جایگاه خود در منطقه اقیانوس آرام دفاع کند. با این حال، این تقابل دوطرفه (احضار سفیر ژاپن توسط روسیه و احضار سفیر روسیه توسط ژاپن) نشان‌دهنده یک بن‌بست دیپلماتیک است که احتمالاً راه را برای امضای پیمان صلح میان دو کشور، که دهه‌هاست معطل این موضوع است، به طور کامل مسدود می‌کند.

در نهایت، باید گفت که این تنش‌ها می‌تواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی مهمی داشته باشد. از یک سو، تداوم این اختلافات مانع از هرگونه همکاری اقتصادی احتمالی در آینده میان دو اقتصاد بزرگ می‌شود. از سوی دیگر، افزایش حضور نظامی و سیاسی روسیه در نزدیکی هوکایدو، معادلات امنیتی در شمال شرق آسیا را پیچیده‌تر کرده و ژاپن را به سمت تقویت بیشتر همکاری‌های دفاعی با ایالات متحده سوق می‌دهد. این چرخه از تنش، احتمالاً در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، فضای دیپلماتیک را برای هرگونه توافق یا نزدیکی میان مسکو و توکیو تاریک خواهد کرد.