تحلیل دنیا حسینی بر خبر آمادگی ۲۶ فرودگاه کشور برای جابه‌جایی زائران اربعین؛ ۶۵ هزار مسافر هدف‌گذاری شد

عملیات هوایی اربعین ۱۴۰۳، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های لجستیکی در حوزه حمل‌ونقل عمومی ایران، امسال با رویکردی متمرکز بر توزیع بار ترافیکی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرودگاهی در سراسر کشور در حال اجراست. گزارش اخیر نشان می‌دهد که ۲۶ فرودگاه کشور برای مدیریت جابه‌جایی ۶۵ هزار زائر در بازه زمانی تعیین‌شده بسیج شده‌اند. این اقدام، از منظر تحلیل ساختاری، نشان‌دهنده گذار از مدل‌های متمرکز (تمرکز صرف بر فرودگاه امام خمینی) به سمت مدل‌های توزیع‌یافته (Distributed Model) است که می‌تواند ریسک‌های عملیاتی را کاهش دهد.

از دیدگاه تحلیل زیرساختی، انتخاب چهار فرودگاه ایلام، آبادان، اهواز و کرمانشاه به عنوان «فرودگاه‌های پشتیبان»، یک استراتژی هوشمندانه برای کاهش فشار بر مرزهای زمینی و مدیریت ترافیک انسانی در نقاط بحرانی است. این فرودگاه‌ها با تسهیل انتقال زائران به مرزهای زمینی، عملاً نقش «هاب‌های واسط» را ایفا می‌کنند که می‌تواند از تجمع بیش از حد مسافران در یک نقطه خاص جلوگیری کرده و ضریب ایمنی سفر را افزایش دهد. با این حال، موفقیت این استراتژی در گرو هماهنگی دقیق بین شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران با نهادهای انتظامی و مرزی است؛ چرا که هرگونه ناهماهنگی در زنجیره انتقال از فرودگاه به مرز، می‌تواند منجر به گلوگاه‌های ترافیکی شود.

آمار ارائه‌شده تا ۶ مردادماه، حاوی نکات قابل‌تأملی است. انجام ۳۸۴ پرواز و جابه‌جایی بیش از ۴۶ هزار مسافر در فرودگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) در کمتر از دو هفته، نشان‌دهنده فشار کاری بسیار بالا بر این فرودگاه است. در مقابل، سهم چشمگیر فرودگاه مشهد با ۱۵۱ پرواز و ۱۸ هزار و ۳۸۱ مسافر، نشان می‌دهد که تقاضا برای سفر هوایی اربعین تنها محدود به پایتخت نیست و تمرکززدایی از پروازهای تهران، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر بوده است. با این حال، هدف‌گذاری ۶۵ هزار نفر برای مجموع فرودگاه‌های تحت مالکیت شرکت فرودگاه‌ها، در مقایسه با حجم تقاضای واقعی در ایام اربعین، رقمی است که نیازمند بازنگری در ظرفیت‌سنجی است. آیا این رقم سقف توان عملیاتی است یا یک هدف‌گذاری محافظه‌کارانه؟ به نظر می‌رسد محدودیت‌های ناوگان هوایی کشور، همچنان بزرگ‌ترین مانع در پاسخگویی به تقاضای فزاینده زائران است.

از منظر اقتصادی و سیاسی، مدیریت پروازهای اربعین برای دولت یک آزمون بزرگ در حوزه «دیپلماسی عمومی» و «خدمات‌رسانی زیرساختی» است. موفقیت در این عملیات نه تنها وجهه مدیریتی نهادهای متولی را تقویت می‌کند، بلکه به عنوان یک شاخص برای سنجش تاب‌آوری صنعت هوانوردی ایران در شرایط تحریم و محدودیت‌های دسترسی به قطعات و ناوگان مدرن عمل می‌کند. استفاده از ۲۲ فرودگاه دیگر در سراسر کشور برای اعزام مستقیم زائران، اقدامی مثبت در جهت عدالت در توزیع خدمات است، اما باید توجه داشت که عملیاتی کردن این تعداد فرودگاه، هزینه‌های لجستیکی و سوخت‌رسانی را به شدت افزایش می‌دهد. تحلیل هزینه‌-فایده این عملیات نشان می‌دهد که اگرچه این اقدامات برای تسهیل سفر زائران ضروری است، اما باید با مدیریت دقیق «قیمت‌گذاری بلیت» و «نظارت بر بازار سیاه» همراه باشد تا فشار اقتصادی بر زائران به حداقل برسد.

در نهایت، پیشنهاد می‌شود برای سال‌های آتی، تمرکز بر «یکپارچه‌سازی سامانه‌های فروش بلیت» و «ایجاد بسترهای دیجیتال برای اطلاع‌رسانی لحظه‌ای به مسافران» در اولویت قرار گیرد. تجربه عملیات امسال نشان می‌دهد که زیرساخت‌های فیزیکی فرودگاهی تا حد زیادی توانسته‌اند با تقاضا همگام شوند، اما چالش اصلی همچنان در مدیریت تقاضا و جلوگیری از نوسانات قیمتی است. اگر عملیات پروازی اربعین بتواند به الگویی برای مدیریت ترافیک‌های انبوه در سایر ایام سال تبدیل شود، می‌توان آن را یک دستاورد پایدار برای صنعت هوانوردی ایران دانست. در غیر این صورت، این اقدامات تنها به عنوان مسکن‌های موقت برای مدیریت بحران‌های فصلی باقی خواهند ماند.